قیمت غلامان و نوکران در دوره قاجار بر اساس اسناد تاریخی


تا پایان دوره قاجار، تجارت برده همچنان در ایران رواج داشت. با این حال، به دلیل گرانی برده ها و خدمتکاران، خرید آنها به خانواده های بسیار ثروتمند اختصاص داشت. برده ها اغلب از آفریقا و از طریق خلیج فارس به ایران آورده می شدند. البته در برخی مناطق محروم ایران، برخی خانواده ها در ازای دریافت پول، فرزندان خود را برده می دادند.

بردگان در خدمت خانواده های ثروتمند اغلب کارهای معمول خانه مانند نظافت، آشپزی و مراقبت از کودکان را انجام می دادند. علاوه بر داد و ستد، گاه برده ها را به عنوان بخشی از جهیزیه عروس تعیین می کردند. در سال 1307 مجلس شورای ملی لایحه الغای برده داری در ایران را تصویب کرد.

تصاویر زیر مربوط به اسناد خرید و یا ازدواج در سنین 163 تا 103 بوده و بخشی از موضوع فروش یا انتقال برده می باشد. قیمت غلام نیز در این اسناد آمده است.

1_ بیع کنیز (1246 م)

بر اساس این سند که در سال 1283 قمری (در زمان ناصرالدین شاه) نوشته شده است، شخصی به نام شاهزاده بانو پسر معیدالدوله، کنیز سیاه رنگی به نام صنوبر را به شخصی به نام سلطان فروخته است. سکه سی و پنج تومانی ناصرالدین شاهی برای علی میرزا. واضح است که هر دو عنوان و القاب مفصلی که در سند به کار رفته، شاهزادگان و اعضای خاندان سلطنتی هستند. در پایان سند آمده است که «مگر در مواقع بهشتی مانند مرگ و ناراحتی، اگر خداوند دزدی یا فسق را از میت نهی کند». [یعنی کنیز] گفته می شود که شاهزاده مشتری تا مدت سه ماه از تاریخ نگارش حق دارد سوگند یاد شده را باطل کند.

برای تقریب این مقدار می توانید به سند دیگری مربوط به حدود سی سال بعد یعنی سال 1278 میلادی (تصویر زیر) توجه کنید. به 280 تومان فروخته شد.بیع آمد (کامرانیه باغ و اقامتگاه کامران میرزا سومین پسر ناصرالدین شاه بود).

2_قبله برده فروشی (چتر 1242)

بر اساس این سند که در سال 1279 هجری قمری نوشته شده است، شخصی به نام حاجی غلامحسین شیرازی، غلامی به نام گلچمان را به مادر مردی به نام میرزا ابوطالب وزیر به سی و شش تومان نقره فروخته است. همانطور که از القاب و عناوین بلند سند پیداست، گیرنده آن مادر یکی از مقامات دولتی و اعیان بوده است. در بخشی از این سند آمده است: «محل اعلیحضرت میرزا ابوطالب وزیر به علی جاه معلی المغه مادر علی جاه رفعت منتقل شده است».

3_ سند بیع مال و غلام (1259 شمسی)

قباله ای است که در سال 1297 قمری نوشته شده است و به گفته او سه دون از شش دون روستای ریگان بام نعمت آباد که در میان آنها شش صیغه و غلام جمعاً صد و پنجاه تومان است. فردی به نام علی هان و فردی به نام ابراهیم هان گروگان گرفته شدند.

هر دو طرف این قرارداد پادشاهان و اشراف بودند. همانطور که در متن سند آمده است ابراهیم خان «سرتیپ ارتش بلوچستان» و علی خان معروف به محتشم الوله از اعیان و زمین داران کرمان بوده است. علی خان فرزند محمد اسماعیل حن وکیل الملک است که بزرگترین تاجر و بازرگان کرمان در آن زمان بود و کاروانسرای وکیل را در کنار بازار وکیل بنا کرد. میرزا رضا کرمانی در اعترافات خود پس از قتل ناصرالدین شاه، فشاری را که از سوی وکیل الملک می دید، یکی از انگیزه های خود برای کشتن شاه ذکر کرد.

4_ سند ازدواج و تعیین مهریه (1298)

مهریه این سند ازدواج صادر شده در سال 1337 به شرح زیر است: پنجاه تومان نقد، ده مثقال ده تومان، پنج مس پنج تومان، یک فرش پنج تومان. تومن غلام به قیمت پانصد تومن دونگ خونه یه زمین و صیغه.

این سند حدود پنجاه سال بعد از اسناد قبلی است و قیمتی که برای بنده درج شده بسیار بیشتر است. قیمت مثقال هر طلا در این سند یک تومان مشخص شده است و بنابراین قیمت بنده معادل پانصد مثقال طلا است. مبلغی که بر اساس قیمت امروز طلا تعیین شده است، معادل حدود سه میلیارد تومان است.

5_بیع کنیز (1298)

بر اساس این سند شخصی به نام بی بی فاطمه کنیز به نام نوبهار و دخترش را به مبلغ صد تومان به شخصی به نام علیا هانیم فروخته است. از آنجایی که تاریخ این سند همانند سند قبلی است، می توان گفت که قیمت این کنیز و دخترش در آن زمان برابر با قیمت یکصد مثقال طلا بوده که معادل ششصد میلیون تومان بوده است. . به قیمت امروز

6_تشخیص سند ازدواج و مهریه (1233 شمسی)

سند ازدواج ماهپره دختر بهرام میرزا و سلطان حسین میرزا پسر احمدعلی میرزا در سال 1270 ه. هر دوی این خاندان ها از اعیان و اعیان نامدار دوره قاجار و از نزدیکان خاندان سلطانی بودند. پدر عروس بهرام میرزا معروف به معزالدوله فرزند عباس میرزایی والی و نوه فتحعلی شاه قاجار است که در زمان های مختلف بر خوی، کردستان، کرمانشاه و فارس حکومت می کرد. پدر داماد احمد علی میرزا نیز نوزدهمین پسر فتحلی شاه کاچار بود و مدتها بر خراسان حکومت کرد. دخترش گلین هانیم (خواهر دامادش) نیز اولین همسر متاهل ناصرالدین شاه بود.

مهر مشخص شده در این سند چنین است: هزار اشرفی، یک جلد قرآن، یک غلام و یک کنیز هر کدام پنجاه تومان.